SLAC’ta yapılan X-ışını görüntüleme çalışması, palimpsest bir parşömenin altında saklı Hipparchus yıldız kataloğu izlerini yeniden görünür kıldı. Yaklaşık 1500 yıldır okunamayan bu satırlar, antik gökyüzü ölçümlerine dair nadir ve doğrudan bir pencere açıyor.
Metal borular ve kablolarla çevrili bir laboratuvarda, araştırmacılar bilgisayar ekranındaki parlak turuncu izleri takip ediyor: Antik Yunanca bir metin ve ona eşlik eden gökyüzü notları, neredeyse 1500 yıl sonra yeniden okunabilir hale geliyor. SLAC National Accelerator Laboratory’de yürütülen çalışma, antik astronomi tarihinin en önemli isimlerinden Hipparchus’un kayıp yıldız kataloğuna ait koordinatların izini sürüyor.
Söz konusu belge, hayvan derisinden yapılan ve eski yazısı kazınıp üzerine yeniden yazılan bir palimpsest. Codex Climaci Rescriptus adıyla bilinen bu parşömen, Mısır’daki Saint Catherine’s Monastery kökenli. Parşömenin görünür katmanında 9. ya da 10. yüzyıldan kalma Süryanice manastır metinleri yer alıyor; ancak alt katmanda, 6. yüzyılda kopyalanmış daha eski Yunanca metinler ve gökyüzüne dair ekler saklı.
Hipparchus odaklı X-ışını taraması
Daha önce farklı dalga boylarında ışıkla yapılan gelişmiş görüntüleme, silinmiş yazının bir bölümünü ortaya çıkarabilmişti. SLAC ekibi ise çok daha güçlü ve odaklı X-ışınları kullanarak, mürekkebin parşömende bıraktığı kimyasal izleri “fluoresans” sinyalleri üzerinden okudu. Araştırmacılara göre eski yazıdaki bazı kimyasal işaretler (özellikle kalsiyum sinyalleri), üstteki daha yeni metinden ayrıştırılabildi ve böylece görünmez katman daha net yakalanmaya başladı.
Alt metnin temelinin, Aratus of Soli’nin MÖ 275 civarında yazdığı “Phaenomena” adlı şiir olduğu belirtiliyor. Ancak asıl heyecan verici kısım, şiire sonradan eklenmiş “ek” bölümler: Bu eklerde, şiirde sözü geçen yıldızların konumlarına dair koordinatlar ve küçük yıldız haritası eskizleri bulunuyor. Eklerin Hipparchus’la ilişkilendirilmesinin nedeni, koordinat sisteminin ve ölçüm hassasiyetinin, onun çalışmalarıyla ilgili daha sonraki kaynaklarda anlatılanlarla örtüşmesi.
Ekip şimdi kodeksteki diğer palimpsest sayfalarını da taramayı planlıyor. Amaç, bilgisayar algoritmalarıyla metin ve harita izlerini daha da güçlendirip antik ölçümlere dair daha fazla veri elde etmek. Çalışma ayrıca, MS 2. yüzyılda yaşayan Ptolemy’nin Hipparchus’tan “kopya çekip çekmediği” tartışmasına da daha nüanslı bir yanıt sunuyor: Bulgular, Ptolemy’nin Hipparchus’u referans aldığını, ancak farklı kaynakları birleştirerek kataloglarını oluşturduğunu düşündürüyor.
Kaynaklar ve Bağlantılar:
- Science News – A Greek star catalog from the dawn of astronomy, revealed: https://www.sciencenews.org/article/greek-star-catalog-hipparchus-astronomy
- Gysembergh V. et al. (2022) – New evidence for Hipparchus’ Star Catalogue revealed by multispectral imaging (Journal for the History of Astronomy): https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/00218286221128289
