Yeni bir genom çalışmasına göre termitler karmaşık kolonileri daha fazla gen ekleyerek değil, bazı genleri kaybederek kurdu. Araştırma, monogaminin yerleşmesiyle sperm rekabetine dair genlerin önemini yitirdiğini ve besin paylaşımının koloni içi rolleri şekillendirdiğini gösteriyor.
Termitler, milyonlarca bireye ulaşabilen kolonileriyle gezegenin en baskın canlı gruplarından biri. Chicago Üniversitesi değil, University of Sydney liderliğindeki yeni bir araştırma ise bu “mega toplumların” beklenmedik bir yoldan ortaya çıktığını öne sürüyor: Daha karmaşık bir sosyal yaşam, daha karmaşık bir genomla değil; gen kaybıyla güçlenmiş olabilir.
Monogami ve gen kaybı: Termitlerde monogami izi
Çalışmada hamamböcekleri, odun hamamböcekleri (woodroaches) ve farklı sosyal düzeylere sahip termit türlerinin yüksek kaliteli genomları karşılaştırıldı. Araştırmacılar, termit ve woodroach genomlarının, hamamböceklerine kıyasla daha küçük ve daha “az karmaşık” bir yapıya sahip olduğunu; özellikle iş birliği ve koloni içinde besin paylaşımı arttıkça metabolizma, sindirim ve üremeyle ilişkili bazı genlerin kaybedildiğini raporladı.
En çarpıcı bulgulardan biri, sperm kuyruğu (flagellum) oluşumunda rol alan genlerdeki kayıplar. Termit sperminde kuyruk bulunmuyor; yani sperm yüzemiyor. Ekip, bunun monogamiyi “yaratan” bir değişim olmadığını; tersine, monogaminin zaten evrimleştiğine dair güçlü bir işaret olabileceğini vurguluyor. Çünkü çok eşliliğin görüldüğü türlerde sperm rekabeti, daha hareketli (kuyruklu) spermleri avantajlı kılabiliyor; rekabet ortadan kalkınca bu genleri korumanın seçilim baskısı da azalıyor.
Araştırma ayrıca koloni içindeki iş bölümüne dair bir mekanizmaya işaret ediyor: Genç bireylerin erken dönemde aldığı besin, onların işçi mi yoksa ileride kral/kraliçe olabilecek üreyen birey mi olacağını etkileyebiliyor. Bol beslenen larvaların enerji metabolizmasının yükselip işçiliğe yöneldiği; daha az beslenenlerin ise daha yavaş gelişerek ileride üreme potansiyelini koruyabildiği aktarılıyor. Bu “besin paylaşımı geri besleme döngüleri”, koloninin iş gücünü ihtiyaca göre ayarlamasını kolaylaştırıyor.
Sonuçlar, sosyal evrim tartışmalarında monogaminin rolüne yeniden ağırlık kazandırıyor. Araştırmacılara göre termit atalarında sıkı monogaminin yerleşmesi, koloni içi genetik akrabalığı artırarak karmaşık toplumların evrimini kolaylaştırmış olabilir. Çalışma, sosyal karmaşıklığın her zaman yeni özellikler eklemekle değil, bazen de evrimin “vazgeçtikleriyle” şekillendiğini gösteren güçlü bir örnek sunuyor.
Kaynaklar ve Bağlantılar:
- ScienceDaily – University of Sydney: https://www.sciencedaily.com/releases/2026/01/260131082418.htm
- Science (29 Ocak 2026) – Cui et al., “Nutritional specialization and social evolution in woodroaches and termites” DOI: 10.1126/science.adt2178
