Deneme

Author

About the Author
İstanbul Lisesi ve Boğaziçi Fizik mezunu. ABD'de Rice Üniversitesi'nde doktora yaptı. Işık ve Yeditepe üniversitelerinde ders verdi.

REFERANS VE İNTİHAL 2: İNTİHALİN ÇEŞİTLİ KILIKLARI VE DİKKAT ETMEMİZ GEREKENLER

Geçen hafta, bir Açık Bilim yazısının Dr. Emre Gürcanlı tarafından yazılan bir yazıda alıntılanmasındaki uygunsuzluk üzerine bir yazı kaleme almıştım. Dr. Gürcanlı bu yazıma cevaben kendi bakış açısını İleri Haber sitesindeki köşesinde “Zorunlu ve Can Sıkıcı Bir Yanıt Yazısı” başlığıyla sundu. Dr. Gürcanlı’ya cevabı için teşekkür ederim. Yazısı, olayın öncesinde sosyal medyada yapılan tartışmaları da…

REFERANS VE İNTİHAL: BİR AÇIK BİLİM ALINTISINA DAİR NOTLAR

İntihal konusunda, okumuşlarımızın hemen hemen hepsinin kafasının karışık olduğunu söyleyebilirim. Eğitim sistemimiz araştırma yapma ve öğrendiklerini yazılı şekilde ifade etme becerisine boş vermiş olduğu için, üniversite bitirme ödevi hazırlayan öğrenciler bile çeşitli yerlerden kestikleri metinleri yalapşap (çoğunlukla anlamsızca) yapıştırarak iyi bir iş yaptıklarını sanabiliyorlar. Bu konudaki bilgisizlik akademik kariyer sırasında bile devam edebiliyor, örnekler pek…

KOZMİK IŞINLARLA RÖNTGEN ÇEKMEK: MÜON TOMOGRAFİSİ

Hepimiz her an şiddetli bir radyasyon bombardımanı altındayız. Her dakika binlerce atomaltı parçacık korkunç bir hızla vücudumuzu delip geçiyor. Bu “modern hayatın laneti” değil, doğadan uzak kaldığımız için başımıza gelen bir bela da değil. Şehirlerden uzaklaşıp, elektriksiz bir dağ köyüne yerleşseniz bile kurtulamazsınız bu saldırıdan — şiddeti artabilir bile. Çünkü bu radyasyon tamamen doğal! Korkulacak…

GÜNEŞ DÜNYAYI VURUNCA

Doğada, hayatımızı aksatabilecek pek çok şiddetli olay gerçekleşir: Aşırı soğuk veya sıcaklar, fırtınalar, seller, depremler… Bunların bazılarını önceden tahmin edebiliriz, bazılarını ise tahmin edemesek de onlara karşı tedbirler alabiliriz. Fakat hemen yakınımızda gerçekleşen en güçlü doğa olayından, manyetik fırtınalardan, ancak belli belirsiz derecede haberdarız. Oysa ki ters bir zamanda yakalanırsak gündelik hayatımızı ciddi şekilde etkileyebilecek…

UZAY FIRTINALARI

Geçtiğimiz iki yıl içinde güneş patlamaları ve güneş fırtınalarından bahseden pek çok bilim haberi gördük. Son olarak geçtiğimiz ayın ortasında, Güneş’te gözlenen olağanüstü şiddette bir patlama manşetlere taşındı. Bu yeni patlamanın uzaya fışkırttığı madde Dünya’yı ıskaladı; ama daha pek çok patlama sırada bekliyor. Bu yazıda uzay fırtınalarının ne olduğunu ve nasıl oluştuğunu inceleyeceğiz. Güneş ile…

SÜRÜLERİN VE KALABALIKLARIN HAREKETİ

İki üç yıl önce bir hafta sonu Beyoğlu’nda dolaşmaya çıkmıştım. Akşamüstü İstiklâl’den Taksim’e doğru yürüyor, bir yandan da aylak aylak etrafa bakınıyordum. (Taksim’de sıkıyönetimin olmadığı zamanlardı ve kafamıza nereden gaz kapsülü gelir diye dikkat etmemiz gerekmiyordu.) Meydana ulaştığımda gökyüzünde kalabalık bir kuş sürüsü gördüm. Şehirde alıştığımız martı veya serçe sürüleri gibi değildi. İzlenimci bir ressamın…

SOSYAL AĞLARIN KÜÇÜK DÜNYASI: “ELDEN ELE AKTARALIM LÜTFEN!”

Hepimizin başına sık sık gelir: Farklı ortamlarda birlikte olduğumuz iki arkadaşınızın birbiriyle önceden tanış olduğunu öğrenebilirsiniz. Eşinizin iş arkadaşının nikahında, yirmi senedir görüşmediğiniz mahalle arkadaşınıza rastlayabilirsiniz. Amerika’daki oğlunuzun yemek yediği Yunanlı dönerci, kayınvalidenizin eski semtinde yaşamış bir İstanbullu olabilir. Hiç beklenmedik yerden ortak tanıdıklar çıkar. Böyle rastlantılar o kadar yaygındır ki, “dünya küçük” diyerek şaşırmak…

SAHAFLARDAN: “BİLİM DERGİSİ”

Türk yayıncılığı popüler bilim ve teknoloji dergileri için hiç bir zaman verimli bir toprak olamasa da, bu alanda tamamen kısır da değildir. Dönem dönem çeşitli dergiler yayınlanır ve belli bir başarıya ulaşırlar, ama fazla uzun yaşamazlar. Geniş bir yayın grubunun parçası bile olsalar, bilim dergileri ekonomik sıkıntılar başladığında ilk feda edilen yayın organı olurlar. Bu…

BİLGİSAYAR TARİHİNDE ÇIĞIR AÇAN 10+1 İCAT (4.BÖLÜM)

9. Fare Bilgisayarlarımızın neredeyse ayrılmaz parçası olan “fare” ilk olarak 1968’de San Francisco’da düzenlenen bilgisayar konferansında sahneye çıktı. Stanford Research Institute’da insan faktörleri araştırma grubunu yöneten Douglas Engelbart (1925-2013), insanların bilgisayarlarla verimli bir şekilde çalışabilmeleri için geliştirdiği yeni teknikleri kuru bir konuşma yerine canlı bir gösteriyle sunmaya karar vermişti. Önceden hazırlanmış bir terminalin başına oturdu…

BİLGİSAYAR TARİHİNDE ÇIĞIR AÇAN 10+1 İCAT (3.BÖLÜM)

1970’lere kadar “bilgisayar” dendiğinde sadece kurumların satın alabileceği büyük ve pahalı cihazlar akla geliyordu. Yarı iletken teknolojisindeki gelişmeler sayesinde bilgisayarların fiyatları düşse de, hâlâ bireylerin satın alma gücünün üzerindeydiler. Bilgisayarların “kurumsal yatırım” olarak değil de bireysel bir üretim, eğlence ve iletişim aracı olarak görülmesi nasıl mümkün oldu? En iyi bilim kurgu yazarlarının bile öngöremediği bu…

BİLGİSAYAR TARİHİNDE ÇIĞIR AÇAN 10+1 İCAT (2. BÖLÜM)

Dizimizin önceki bölümünde rölelerden lambalara, lambalardan transistörlere ve  mikroişlemcilere kadar gelmiştik. Hızlı, güçlü ve elde taşınabilecek kadar küçük bilgisayarlarımız olmasını bu gelişime borçluyuz. Bu inovasyonların çalışan bilgisayarlara dönüştürülmesi, ve bu bilgisayarların toplumda yaygın olarak kullanılması ise bambaşka bir meseleydi ve kendi gelişim çizgisini izlemişti.

BİLGİSAYAR TARİHİNDE ÇIĞIR AÇAN 10+1 İCAT (1.BÖLÜM)

Bilgi çağının keskin bir başlama çizgisi yok. 19. yüzyılda telgraf ile hızlı bir iletişim ağı oluşturulmuş, ofislerde otomatik tablolama makineleri kullanılır olmuştu. Mühendislik, astronomi ve fizikte kullanılan hesaplama cihazlarının tarihi ortaçağa, hatta antik çağa kadar uzanır. Yine de yirminci yüzyılın önemli bir farkı var: Geçtiğimiz yüzyılda malzeme teknolojisi ve fizikteki keşifler sayesinde, daha önceki özel…

ÇIĞLAR, DEPREMLER, DEVRIMLER: KARMAŞIK SİSTEMLER VE GEZİ PARKI

Mayıs sonunda başlayan Gezi Parkı Hareketi kısa zamanda bütün ülkeye yayılan bir protesto zinciri haline dönüştü. Milyonlarca insan sokağa çıktı. Polisin şiddetli cevabı sonucunda dört kişi hayatını kaybetti, on bir kişinin bir gözü kör oldu, 60’ı ağır olmak üzere en az 7832 insan yaralandı. Bu satırları yazdığım sırada Gezi Parkı dışında ülke çapında çeşitli barışçı…

ÜÇ AŞAĞI BEŞ YUKARI: FERMİ TAHMİN SANATI

Dünyanın ilk atom bombası 16 Temmuz 1945 sabahı şafak sökmeden hemen önce, ABD’de bir çölün ortasında patlatıldı. Sabahın alacakaranlığını birdenbire aydınlatan korkunç patlamanın ürettiği olağanüstü enerji ile aniden ısınan hava, dışarıdaki soğuk havada hızla ilerleyen bir şok dalgası oluşturmuştu. Denemeyi izleyen asker ve bilimci grubunun içindeki ünlü fizikçi Enrico Fermi, avucunda tuttuğu kağıt kırpıntılarıyla şok…

NASA UZAY YOLU’NA MI HAZIRLANIYOR?

Açık Bilim okuru Caner Telimenli, NASA’nın EagleWorks laboratuvarında bir “büküm motoru” (warp drive), yani Uzay Yolu dizisindeki Yıldız Gemisi Atılgan gibi uzayın yapısını bükerek hızlanma sağlayan ışıktan hızlı motorlar üzerinde çalışıldığına dair söylentilerin doğru olup olmadığını sormuş. NASA web sayfalarında büküm motoru ile ilgili pek fazla doğrudan bilgi bulamıyoruz. Bir süre önce NASA Glenn Araştırma…

KELVIN DARWIN’E KARŞI – DÜNYA’NIN YAŞI TARTIŞMASI

Charles Darwin’in 1859’da Türlerin Kökeni‘ni yayınlamasının ardından evrim teorisi şiddetli saldırılara maruz kaldı. Bu saldırılar sadece muhafazakâr kesimden gelmiyordu. Dönemin en önde gelen fizikçileri, hesaplara dayanarak Dünya’nın sadece 20 milyon yıl yaşında, yani evrime imkân vermeyecek kadar genç olduğunu iddia ediyorlardı. Biyologlar ve jeologlar ile fizikçiler arasındaki uyuşmazlık 20. yüzyılın başına kadar sürdü. Lord Kelvin…

Pİ GÜNÜ KUTLU OLSUN

Pi () için kaç basamak sayabilirsiniz? “Pi’yi üç alalım” diyenlerden misiniz, 3,14 diyen orta yolculardan mı, 3,14159 diyen mükemmeliyetçilerden mi? Çinli kimya öğrencisi Çao Lu kadar olamazsınız. Lu, dört yıllık bir çalışmanın ardından, Pi’yi 67 890 basamağa kadar ezberlemeyi başardı. Guinness rekorlar kitabı hakemlerinin önünde Pi’yi ezberden okuması tam 24 saat 4 dakika sürdü. Pratik…

YAKAN SOĞUK: NEGATİF SICAKLIKLAR

Geçtiğimiz haftalarda Münih’deki Ludwig Maximilan Üniversitesi ve Max Planck Kuantum Optiği Enstitüsü’nde çalışan araştırmacılar, özel şekilde hazırlanmış bir atom öbeğini sıfırın altında mutlak sıcaklık değerlerine ulaştırdı. Ama mutlak sıfırın altına nasıl inilebilir? Yoksa termodinamik kanunları mı değişti?

YENİ YIL KİTAPLARI

Yeni yıl kararlarınız arasında daha çok kitap okumak varsa, işte size kitapçı raflarından bir seçme. Bol okumalı bir yıl dileğiyle. Gerçeğin Büyüsü – Richard Dawkins (Kuzey Yayınları. Çeviren İstem Fer. Editör: B. Duygu Özpolat.) Richard Dawkins’in yazdığı ve Dave McKean’in resimlediği Gerçeğin Büyüsü geçtiğimiz Ekim ayında Türkçe yayınlandı. Bu kitabı geçen Şubat ayında etraflıca tanıttığımız için,…

MONTY HALL PROBLEMİ

Matematik zordur dersem, herhalde çok şaşırtıcı bir şey söylemiş olmam. Soyutlanıp saf özüne indirilmiş düşünceyi evirip çevirmeyi öğrenmek çok çetin bir iştir. Tabii ki imkânsız değil. Ne de olsa dünyada onbinlerce profesyonel matematikçi var, ve başka insanlardan hiç farkları yok. Çalışınca her şey öğrenilir. Öte yandan matematikte öyle şeyler çıkabiliyor ki karşınıza, “uzmanım” diyenleri bile…