Written by AÇIK BİLİM• 06 Şubat 2026• 19:23• Yaşam Bilimleri

Otistik Barbie ve Otizm Misinformasyonu

Mattel’in otistik Barbie’si, otizm hakkında yıllardır süren yanlış anlatılara karşı daha gerçekçi bir hikâye sunuyor. Yazı, otizm oranlarındaki artışın nedenlerine dair bilimin ne söylediğini hatırlatırken, otizmle ilgili kanıtsız iddiaların (Tylenol, aşılar, “tedavi” söylemleri) otistik insanların değerini ve ailelerin kararlarını nasıl hedef aldığını anlatıyor.

Mattel, ocak ayında ilk “otistik Barbie”yi tanıttı: Mor, rahat bir elbise, kulaklık, iletişim tableti ve stres oyuncağı gibi ayrıntılar; otistik insanların dünyayı deneyimleme biçimlerinin bir kısmını görünür kılmayı amaçlıyor. Üstelik tasarım sürecinde otistik kişilerin uzmanlığına başvurulması, bu oyuncağı yalnızca bir ürün olmaktan çıkarıp temsil meselesine dönüştürüyor.

Otizm hakkında hangi hikâyeyi anlatıyoruz?

Yazıda altı çizilen ana nokta şu: Hikâyeler yalnızca eğlendirmez; toplumun bir gruba nasıl baktığını da şekillendirir. 2025 boyunca ABD’de bazı üst düzey yetkililerin otizm konusunda kullandığı dilin, bilimsel tabloyu seçerek anlatan ve otistik insanların yaşamlarını tek bir “trajedi” şablonuna sıkıştıran bir çerçeve kurduğu belirtiliyor. CDC’nin Morbidity and Mortality Weekly Report raporunda 8 yaşına kadar tanı alan çocuk oranının ABD’de yaklaşık 31’de 1 olarak tahmin edilmesi; birçok araştırmacıya göre farkındalığın artması, taramaların yaygınlaşması ve tanı kategorilerindeki değişikliklerle açıklanıyor.

Buna karşın, bazı açıklamalar artan tanı oranlarını “salgın” gibi sunarak korku ve acıma duygusunu büyütüyor. Metin, böyle bir dilin iki yönlü zarar verdiğini vurguluyor: Bir yandan otistik insanların çok çeşitli deneyimlerini olumsuz bir stereotipe indirgerken, diğer yandan insan değerini “işe girmek, vergi ödemek, belirli başarıları göstermek” gibi ölçütlere bağlayan bir düşünceyi besliyor. Autistic Self Advocacy Network’ten Noor Pervez’in işaret ettiği gibi, otistik olmayı zorlaştıran temel etkenlerden biri de toplumsal engeller ve ayrımcı tutumlar (ableism).

Yazı ayrıca, kanıta dayanmayan iddiaların nasıl üst üste binerek daha büyük bir misinformasyon dalgası oluşturduğunu aktarıyor: Eylül ayındaki bir basın toplantısında acetaminophen (Tylenol’ün etken maddesi) ile otizm arasında nedensel bağ kuran açıklamalar yapıldığı, ancak 16 Ocak 2026’da The Lancet: Obstetrics, Gynaecology and Women’s Health’te yayımlanan kapsamlı değerlendirmenin gebelikte acetaminophen kullanımı ile otizm, ADHD veya entelektüel yetersizlik arasında ilişki bulmadığı belirtiliyor. Leucovorin’in “otizmi tedavi ettiği” iddiası içinse küçük çalışmalar olsa da güçlü sonuçlar için daha büyük ve iyi tasarlanmış araştırmalara ihtiyaç olduğu vurgulanıyor.

Aşı-otizm bağlantısı ise metinde “yüksek sesli” bir yanlış bilgi örneği olarak ele alınıyor: Çok sayıda çalışmaya rağmen aşılarla otizm arasında bağ bulunmadığı ifade ediliyor; buna karşın 20 Kasım’da CDC’nin ilgili sayfasındaki değişikliğin yerleşik bilimsel bulgularla çeliştiği not ediliyor. Autism Science Foundation’dan Alison Singer’ın sözleri de çerçevenin neden tehlikeli olduğunu özetliyor: Bu iddialar, otizmi ebeveynlerin bir “hatası” gibi konumlandırarak damgalamayı artırıyor ve otistik insanların onurunu zedeliyor.

Yazı, daha umutlu bir çerçeveyle kapanıyor: Society for Neuroscience toplantısında aktarılan titiz araştırmalar; kız çocukları, yetişkinler ve renkli topluluklar gibi sıklıkla gözden kaçan gruplarda tanının iyileştirilmesine ve doğru desteğin mümkün olduğunca erken verilmesine odaklanıyor. UCLA’dan Shafali Jeste’nin de belirttiği gibi, zorluklar gerçek olsa da “sevinç” de hikâyenin parçası. Otistik Barbie’nin önemi de burada yatıyor: Daha fazla insanın kendini oyunda ve gündelik hayatta temsil edilmiş görmesine alan açmak.