Uyku eksikliği kısa dikkat kayıplarına neden olabilir; yeni MIT çalışması bunun arkasında beyni temizleyen omurilik sıvısı dalgalarının uyanıklığa sızdığını gösteriyor. Araştırmada, uyku kaybı sonrası 26 gönüllüde dikkat anlarında CSF hareketleri, EEG, pupillometri ve özel fMRI ölçümleri eşzamanlı izlendi.
Yeni bir MIT çalışması, uykusuz kalan insanların ara sıra yaşadığı ani dikkat düşüşlerinin beynin uyku sırasında gerçekleştirdiği ‘temizlik’ sürecinin uyanıklıkta ortaya çıkmasına bağlı olabileceğini gösteriyor. Çalışmanın bulguları Nature Neuroscience’da yayımlandı; başyazar Zinong Yang ve kıdemli yazar Laura Lewis, omurilik sıvısı (CSF) dalgalarının dikkat başarısızlıklarıyla sıkça aynı anda meydana geldiğini rapor ediyor.
Araştırmada 26 katılımcı iki koşulda test edildi: iyi dinlenmiş ve laboratuvarda uyku yoksunluğu sonrası. Her denemede katılımcılar, EEG başlığı takılı halde özel bir fMRI cihazında görsel ve işitsel dikkat görevleri yaptı. Takip sırasında kan oksijen düzeyiyle birlikte beyin içi CSF hareketleri, kalp ve solunum hızı ile göz bebekleri kaydedildi. Uyku yoksunluğu durumunda, dikkatin anlık kesildiği anlarda CSF dışa doğru taşındı ve dikkat geri döndüğünde tekrar içeri çekildi.
Uyku sırasında beyin temizliği ve neden uyanıklığa sızıyor?
Uyku sırasında CSF sisteminin beyni gün boyunca biriken atıklardan temizlediği biliniyor; MIT ekibi bulgularını bunun bir telafi mekanizması olarak yorumluyor. Gün içinde yeterince uyku alınmadığında beyin, uyku benzeri yüksek akış durumlarını uyanıklık sırasında kısa süreli olarak tetikleyerek bazı temizlik işlevlerini yerine getirmeye çalışıyor — fakat bu, anlık zihinsel kapanmalara yol açıyor. Çalışmada ayrıca solunum ve kalp hızında yavaşlama ve pupillerde küçülme gibi beden çapında değişiklikler de bu olaylara eşlik etti; pupilllerin daralması CSF hareketinden yaklaşık 12 saniye önce başlamıştı.
Araştırmacılar spesifik kontrol devresini henüz kesinleştirmedi, ancak norepinefrin kullanan noradrenerjik sistemin bu koordinasyonda güçlü bir aday olduğunu belirtiyorlar. Sonuçlar, kronik uyku eksikliğinin yalnızca dikkat performansını bozmakla kalmayıp aynı zamanda beynin hayati bakım süreçlerini de değiştirdiğini; dolayısıyla düzenli ve yeterli uykunun önemini bir kez daha vurguladığını gösteriyor.
Kaynaklar ve Bağlantılar:
- Zinong Yang, Stephanie D. Williams, Ewa Beldzik, Stephanie Anakwe, Emilia Schimmelpfennig, Laura D. Lewis. Attentional failures after sleep deprivation are locked to joint neurovascular, pupil and cerebrospinal fluid flow dynamics. Nature Neuroscience (2025). DOI: http://dx.doi.org/10.1038/s41593-025-02098-8
- ScienceDaily: Your brain does something surprising when you don’t sleep — https://www.sciencedaily.com/releases/2026/01/260119234937.htm
